Historia Bartoszyc: od pruskiego grodziska do dzisiejszego miasta

Kto mieszkał nad Łyną przed Krzyżakami?

Zanim nad Łyną stanęła krzyżacka warownia, w zakolu rzeki znajdował się umocniony wałami gród pruskiego plemienia Bartów, a cała okolica nosiła nazwę Barcja. Bartoszyce i okolica leżą właśnie w tej historycznej krainie. Próby chrystianizacji Prusów kilkakrotnie się nie powiodły: w 997 roku misję prowadził tu święty Wojciech, w 1009 roku święty Brunon, obaj bezskutecznie. Dopiero w 1230 roku książę Konrad Mazowiecki sprowadził na pruskie pogranicze zakon krzyżacki.

Z okresu przedkrzyżackiego zostały głównie nazwy miejscowe i ślady w ziemi. Historyków interesują tu bardziej ślady materialne niż zapisana opowieść. Ślad po dawnych mieszkańcach regionu można dziś zobaczyć w bartoszyckich babach pruskich, kamiennych posągach znanych jako Bartel i Gustebalda.

Skąd wzięła się nazwa Bartoszyce?

Nazwa wyrosła z krainy Bartów i staroniemieckiego słowa „barte”. To topór o szerokim ostrzu, który trafił potem do herbu miasta. Warownia otrzymała nazwę Bartenstein, czyli „kamień, skała, w przenośni gród warowny w Barcji”; staropolski odpowiednik, „barta”, oznacza to samo narzędzie. Po wojnie nazwę spolszczono na Bartoszyce, choć w obiegu funkcjonował też wariant Barsztyn.

Dlaczego miasto lokowano dwa razy?

Miasto lokowano dwa razy, bo pierwsza lokacja z 1326 roku objęła lewy brzeg Łyny przy zamku, a sześć lat później przeniesiono ją na prawy brzeg razem z nową nazwą. W 1240 roku Zakon wzniósł na miejscu staropruskiego grodziska drewniano-ziemną warownię. Była jedną z pierwszych na terytorium Prus. Prusowie zdobyli ją w 1264 roku, a w 1273 roku spłonęła; po odbudowie miała już elementy murowane. Dopiero w 1326 roku komtur Bałgi Dietrich von Altenburg nadał przywilej lokacyjny osadzie na lewym brzegu Łyny, którą nazwano Rosenthal, czyli Dolina Róż. W 1332 roku, dokładnie 17 lutego, wielki mistrz Luther z Brunszwiku przeniósł lokację na prawy brzeg i nadał miastu nazwę Bartenstein. Osadnikami byli prawdopodobnie mieszkańcy Hesji i Brandenburgii, a ludność napływająca z Mazowsza nadała okolicznym wsiom nazwy Borki, Czyprki, Korytki i Polski Dwór. Równolegle z drugą lokacją zaczęto budować kościół św. Jana Ewangelisty. To dziś najstarszy zabytek miasta.

Miasto samo dawno rozstrzygnęło wątpliwość między trzema datami: wiek liczy od 1332 roku, nie od pierwszej lokacji ani od samej warowni. Stąd w 2026 roku mija 694 lata od nadania nazwy Bartenstein i równo 700 lat od pierwszej lokacji nad Łyną.

Jak mieszczanie pozbyli się zamku?

Mieszczanie zburzyli zamek sami, w lutym 1454 roku, po kilkunastu latach sporu o to, czy miasto ma trzymać z Zakonem, czy z Polską. Mury miejskie podwyższono w 1411 roku, tuż po bitwie grunwaldzkiej. Bartoszyce szykowały się na kolejny konflikt. W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, zrzeszenia stanów pruskich niezadowolonych z rządów zakonnych, i wystąpiło z niego po sześciu latach. Bunt przeciwko Zakonowi wybuchł ponownie, tym razem skutecznie: zamku w pierwotnej postaci nigdy już nie odbudowano. Rozpoczęła się wojna trzynastoletnia.

Mimo zburzenia zamku Bartoszyce po długich walkach skapitulowały 30 listopada 1460 roku i poddały się Zakonowi. Wojna zakończyła się dopiero w 1466 roku pokojem toruńskim, a do kolejnego starcia z Zakonem doszło w latach 1519–1521. Rada miejska zmieniała sojusze częściej, niż sugerowałby jeden akapit w przewodnikach turystycznych. Fragment murów, przy których toczyły się te spory, stoi dziś przy Bramie Lidzbarskiej.

Jaki był zamek w Bartoszycach?

Najpierw stała tu drewniano-ziemna strażnica, potem po zniszczeniach i odbudowie skromna murowana siedziba prokuratora krzyżackiego, podległego komturowi w Bałdze. Spis inwentarza zamkowego z 1412 roku wymienia cztery działa. Po zburzeniu w 1454 roku ruiny przez wieki pozostawały własnością książąt pruskich. W 1902 roku przeniesiono do Bartoszyc siedzibę powiatu frydlandzko-bartoszyckiego, a gmach starostwa wzniesiono na fundamentach zamku na Wzgórzu Zamkowym. Ten budynek spłonął doszczętnie w 1945 roku, pod koniec działań wojennych.

Bartenstein w państwie pruskim: od reformacji do XIX wieku

Po sekularyzacji Zakonu miasto weszło w cztery stulecia jako pruski ośrodek powiatowy. Najlepszy okres rozwoju przypadł na czas od XV do początku XVIII wieku, gdy Bartoszyce były ośrodkiem kultury umysłowej regionu. W czasie reformacji na obszarze między Bartoszycami a Sępopolem wybuchły bunty chłopskie, a samo miasto strawiły też dwa wielkie pożary. Katolicka wspólnota doczekała się własnej świątyni dopiero w latach 1882–1883, gdy zbudowano kościół świętego Brunona. Była to pierwsza od czasów reformacji katolicka świątynia w mieście. To najsłabiej opisany odcinek dziejów Bartoszyc: źródła poprzestają na ogólnikach tam, gdzie czytelnik szukałby dat i nazwisk.

Spotkanie dwóch władców w 1807 roku

W 1807 roku, w czasie wojen napoleońskich, w Bartenstein spotkali się król Prus Fryderyk Wilhelm III i car Rosji Aleksander I. To jedyny moment, gdy prowincjonalne miasto znalazło się w centrum wielkiej europejskiej polityki.

Co zmienił rok 1945?

Walki w 1945 roku zniszczyły dużą część tkanki miejskiej Bartoszyc, a po wojnie zmieniła się cała ludność miasta i jego nazwa. Zniszczenia objęły też dawne Wzgórze Zamkowe, tak jak wiele innych miejsc starego miasta. Niemieckich mieszkańców zastąpiła ludność napływowa. Nazwa Bartoszyce jest urzędową nazwą miasta od 1947 roku. Dziś obowiązuje promocyjne hasło „Bartoszyce Miasto Trzech Kultur”, a w mieście działa szkoła podstawowa z ukraińskim językiem nauczania oraz cerkiew świętego Andrzeja Apostoła. To ślad kolejnej, znacznie późniejszej fali migracji. Z pierwszych powojennych lat pochodzi też liceum im. Stefana Żeromskiego, działające od 1946 roku; jego dzisiejszą ofertę opisujemy w tekście o liceach w Bartoszycach. Powojennych Bartoszyc nie da się opisać jako prostej kontynuacji niemieckiego Bartenstein: to inne miasto, z inną ludnością, choć na tym samym miejscu nad Łyną.

Ludności zresztą wciąż ubywa. Na koniec 2025 roku w Bartoszycach mieszkało 20 767 osób, o 7,3 proc. mniej niż w 2020 roku. W 2016 roku było to jeszcze 24 001 osób (dane GUS). Więcej o tym, kto dziś mieszka nad Łyną, jest we wpisie o mieszkańcach Bartoszyc.

Kalendarium: dziesięć dat od grodziska do dziś

Dziesięć dat porządkuje ponad siedem wieków nad Łyną: od pruskiego grodziska po powojenną zmianę nazwy.

Czy Bartoszyce leżą na Warmii, czy na Mazurach?

Ani na jednej, ani na drugiej: historycznie Bartoszyce leżą w Barcji i Prusach Dolnych, kilkanaście kilometrów na północ od granicy Warmii. Miasto stoi na Nizinie Sępopolskiej, w krainie geograficznej odrębnej od Warmii i od Mazur. Nazwa województwa warmińsko-mazurskiego to podział administracyjny wprowadzony w 1999 roku, a nie granica historyczna. Województwo łączy kilka odrębnych krain, w tym Barcję, do której należy powiat bartoszycki. Kto szuka na mapie granicy Warmii, trafi więc na linię przebiegającą wyraźnie na południe od miasta, a nie na same Bartoszyce. Jak miasto mieści się dziś w województwie, powiecie i dwóch gminach, rozpisuje osobny tekst o podziale administracyjnym Bartoszyc.

Ile jest z Bartoszyc do granicy?

Do granicy z Rosją jest 17 kilometrów, a do przejścia granicznego Bezledy–Bagrationowsk. To 16 kilometrów, licząc od centrum miasta. Dane pochodzą z Urzędu Miasta Bartoszyce:

• Granica z Rosją: 17 km
• Bezledy–Bagrationowsk: 16 km
• Królewiec: 51 km
• Olsztyn: 72 km

Przed 1945 rokiem droga do Królewca była naturalną osią handlu Bartoszyc. Było bliżej stąd do stolicy Prus Wschodnich niż do większych miast na południu. Ten układ zniknął wraz z nową granicą, która przecięła dawne szlaki.

Co dzisiaj zostało z dawnego miasta?

Z dawnego miasta zostało niewiele, ale ślad jest wyraźny w planie ulic i w pojedynczych budowlach. Dzisiejsze miasto zajmuje 11,79 kilometra kwadratowego.

• Układ urbanistyczny Starego Miasta zachował się do dziś, choć zabudowa w większości jest powojenna
• Brama Lidzbarska, jedyny obiekt architektury świeckiej, który w całości przetrwał II wojnę światową
• Kościół farny, najstarszy zabytek miasta
• Fundamenty zamku, pod placem Konstytucji 3 Maja, tam gdzie stał później gmach starostwa

Kto chce zobaczyć średniowieczny rzut miasta, powinien szukać nie pojedynczych zabytków, tylko przebiegu ulic, czyli siatka dróg wokół dawnego rynku najwierniej trzyma się planu sprzed wieków. Więcej o tym, co warto obejrzeć, jest we wpisie o zabytkach Bartoszyc.

Gdzie szukać dawnych Bartoszyc na własną rękę?

Najwięcej daje zestawienie przedwojennych widokówek z dzisiejszymi ulicami oraz przeszukiwalne zbiory cyfrowe. Z doświadczenia w pracy z regionaliami wiem, że to najprostszy sposób, by sprawdzić, jak wyglądało miasto przed 1945 rokiem. Układ ulic Starego Miasta wciąż w dużej mierze pokrywa się ze średniowiecznym rozplanowaniem, więc widać, które trasy przetrwały, a które zniknęły razem z zabudową.

Biblioteka Narodowa udostępnia w swoich zbiorach cyfrowych 41 publikacji z hasłem „Bartoszyce”; najstarsza pochodzi z 1946 roku i jest afiszem przedstawienia kukiełkowego „Jaś i Małgosia”. To dobry punkt wyjścia dla każdego, kto chce sprawdzić historię miasta samodzielnie, bez polegania wyłącznie na przewodnikach. Zestaw pocztówek sprzed 1945 roku pokazuje z kolei miasto z zupełnie innej strony, takiej, jaką widzieli sami mieszkańcy dawnego Bartenstein, zanim nad Łyną wszystko się zmieniło.