Fara w Bartoszycach: kościół św. Jana Ewangelisty od 1332 roku do dziś

Adres, msze i wejście do fary

Fara stoi przy placu Wolności 3, na Starym Mieście, po prawej stronie Łyny. To czynny kościół parafialny, więc do środka wchodzi się przede wszystkim w czasie nabożeństw albo tuż po nich, bez biletu i bez stałych godzin otwarcia dla zwiedzających. Godziny mszy podaje wykaz Archidiecezji Warmińskiej:

Parafia świętego Jana Apostoła i Ewangelisty należy do dekanatu Bartoszyce w Archidiecezji Warmińskiej. Do kościoła farnego najspokojniej wchodzi się kwadrans po zakończeniu mszy albo tuż przed wieczorną. Wtedy drzwi są otwarte, a nikt nie przeszkadza w nabożeństwie.

Jak wygląda fara z zewnątrz?

Fara to ceglana, trójnawowa bazylika z chórem: nawa główna góruje nad bocznymi i ma własny rząd okien. Od zachodu wznosi się wysoka wieża. Kolejną kondygnację dobudowano w latach 70. XVII wieku, a ostateczną wysokość osiągnęła w 1732 roku. Przy nawie północnej stoi neogotycka kruchta, dostawiona pod koniec XIX wieku, a wieniec gotyckich kaplic przy prezbiterium zamyka od wschodu kaplica Rettinga. Obecny dach pochodzi z 1927 roku, elewacje przeszły konserwację w latach 2014–2018.

Sylwetka fary widziana z placu Wolności wygląda dziś podobnie jak na przedwojennych widokówkach, bo sam korpus budowli nie zmienił się od czasu przebudowy w XIV wieku. Najbardziej gotycko z daleka wygląda akurat wieża. To element z XVIII wieku, nie ze średniowiecza. W zestawieniu miejsc na jeden dzień w mieście fara pojawia się obok innych atrakcji Bartoszyc; tu zatrzymuję się tylko przy samym budynku.

Fara, kolegiata czy bazylika?

Poprawna nazwa to kościół farny (fara) świętego Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej, przy parafii świętego Jana Apostoła i Ewangelisty. Słowo „bazylika” oznacza tu wyłącznie typ budowli: nawę główną wyższą od bocznych, doświetloną własnym rzędem okien; nie tytuł bazyliki mniejszej, którego kościół nie ma. „Kolegiata” pojawia się w niektórych przewodnikach, ale ani strona parafii, ani Archidiecezja Warmińska tak go nie nazywają. W bibliotecznych regionaliach nazwy przyrastają czasem szybciej niż tytuły kościelne.

Kiedy zbudowano farę w Bartoszycach?

Budowę fary zaczęto sześć lat po lokacji miasta, na murach pierwszej świątyni wzniesionej w 1326 roku pod nazwą Rosenthal. Obecny kształt, z trzema nawami i chórem, kościół otrzymał dopiero w toku prac, między 1360 a 1380 rokiem, gdy zmieniono pierwotną koncepcję budowli.

• 1326: pierwsza świątynia w miejscu lokacji Rosenthal
• 1332: początek budowy właściwego kościoła na murach poprzedniczki
• 1345: pierwsza pisana wzmianka o farze
• 1360–1380: przemodelowanie na trójnawową bazylikę z chórem
• 1406. Kaplica Świętej Marii Dziewicy
• 1414. Kaplica świętej Anny (wzmiankowana)
• 1487. Druga konsekracja kościoła
• 1519–1521. Kaplica przy prezbiterium, fundacji biskupa warmińskiego.
• 1624. Kaplica aptekarza Adama Rettinga od strony wschodniej

Strona parafii i miejski wykaz zabytków zgodnie podają rok 1332, ale pierwsza pisana wzmianka pochodzi dopiero trzynaście lat później, w 1345 roku. Kaplica Rettinga mówi zresztą więcej o zamożności bartoszyckich mieszczan niż niejedna kronika: aptekarz fundujący własną kaplicę przy kościele farnym w Bartoszycach to nie był codzienny widok.

Co zobaczyć w środku?

Najcenniejsze we wnętrzu jest to, co przetrwało z gotyku: korpus z XIV wieku, kaplice przy prezbiterium i późnogotycki krucyfiks. Sklepienie gwiaździste nad głową to rekonstrukcja z lat 1946–1958, a manierystycznego ołtarza głównego sprowadzonego z Królewca w farze już nie ma.

• sklepienie gwiaździste nad nawą główną. Zostało odbudowane po zniszczeniach wojennych w latach 1946–1958
• krucyfiks późnogotycki z zachowaną polichromią na południowej ścianie nawy, z ręką Chrystusa uszkodzoną przez piorun w 1579 roku, według portalu Urzędu Miasta
• kaplica przy prezbiterium z fundacji biskupa warmińskiego i sąsiadująca z nią kaplica aptekarza Adama Rettinga
• organy z 1651 roku, dzieło Wernera z Elbląga, zniszczone w czasie wojny. Nowe organy zamontowano w farze w 1962 roku
• miejsce po manierystycznym ołtarzu głównym z Królewca, z drugiej połowy XVII wieku. Rozbite elementy nastawy ołtarzowej trafiły do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Zwiedzanie warto zacząć od południowej ściany nawy, przy krucyfiksie, a dopiero potem spojrzeć w górę na sklepienie. To element powojenny, nie średniowieczny. Najbardziej wymowną częścią wnętrza jest samo miejsce po ołtarzu z Królewca. To pustka, jakiej rzadko szuka się w kościołach.

Dlaczego fara do 1945 roku była ewangelicka?

Od 1525 roku Bartoszyce leżały w luterańskich Prusach Książęcych, a ewangelicy przez kilka wieków stanowili zdecydowaną większość mieszkańców. Kościół farny przejęli w tym samym roku i zatrzymali go przez 420 lat, aż do 1945 roku.

Nazwa „północna Warmia”, jakiej ten serwis używa dla okolic Bartoszyc, to etykieta umowna. Historyk zapewne by się skrzywił, bo katolicka Warmia biskupia zaczynała się dopiero za Lidzbarkiem, a samo miasto leżało w Barcji. Kaplicę przy prezbiterium ufundował w latach 1519–1521 biskup warmiński, zaledwie cztery lata przed tym, jak miasto przeszło na luteranizm. W 1558 roku wnętrze pobielono. Surowa biel i brak bocznych ołtarzy to nie ubóstwo, tylko protestancka estetyka miejskiego kościoła, którą po 1945 roku uzupełniano „prowizorycznymi ołtarzami”, jak nazywa je sama strona parafii.

Sprowadzony z Królewca manierystyczny ołtarz główny, empory i ławki należały do wystroju typowego dla kościoła protestanckiej gminy miejskiej. Pierwszy katolicki kościół powstał w Bartoszycach dopiero w latach 1882–1883, jako świątynia świętego Brunona. Rachunek jest prosty: po stronie katolickiej fara wypada na mniej więcej 260 lat, po ewangelickiej na 420. I to bez dyskusji, która strona trzymała klucze dłużej. Dziś bartoszyccy luteranie mają własną kaplicę ewangelicko-augsburską. Tak podaje OpenStreetMap.

Co się stało z farą w 1945 roku i później?

W 1945 roku ucierpiał cały budynek, najbardziej sklepienie gwiaździste, ołtarz, organy i malowane wizerunki czterech ewangelistów. Odbudowę prowadzono w latach 1946–1958 na podstawie zachowanej dokumentacji i fotografii.

Jeszcze w trakcie prac, 12 marca 1957 roku, kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-213. Dwa lata przed konsekracją. Po oddaniu do użytku wrócił do katolików, najpierw jako filia parafii świętego Brunona, a od 1974 roku jako osobna parafia pod nowym wezwaniem.

• 1946–1958, odbudowa według przedwojennej dokumentacji i fotografii
• 12 marca 1957: wpis do rejestru zabytków pod numerem A-213
• 25 października 1959: konsekracja odbudowanego kościoła
• 1962: ponowny montaż organów
• 1964: nowa posadzka
• 1974. Erygowanie samodzielnej parafii pod obecnym wezwaniem
• 2014–2018. Remont dachów i konserwacja elewacji

Skalę wierności odbudowy najłatwiej ocenić, porównując dzisiejszy widok z tym, co widać na pocztówkach sprzed 1945 roku. Sylwetka fary na dawnych widokach niemal się nie różni od obecnej.

Czy fara to najstarszy budynek w Bartoszycach?

Tak. Fara jest starsza od Bramy Lidzbarskiej z około 1468 roku i od kościoła świętego Jana Chrzciciela z XV wieku, jej budowa zaczęła się jeszcze w XIV wieku. Starsze od samej fary są tylko dwa pruskie posągi, Bartel i Gustebalda, ale to nie budynki, tylko rzeźby. Urząd Miasta nazywa farę najstarszą zachowaną budowlą sakralną w Bartoszycach, a Bramę Lidzbarską najstarszym zabytkiem świeckim.

W mieście, które straciło zamek, ratusz i większość średniowiecznej zabudowy, fara jest jedynym budynkiem, w którym można dosłownie stanąć w XIV wieku. Resztę gotyckiej historii miasta pokazuje spacer po murach.

Który św. Jan: fara czy kościół za Łyną?

W Bartoszycach stoją dwa gotyckie kościoły pod wezwaniem świętego Jana. Fara świętego Jana Ewangelisty leży na Starym Mieście, po prawej stronie Łyny. Kościół świętego Jana Chrzciciela z XV wieku, wzmiankowany już w 1404 roku, stoi na lewym brzegu rzeki, w miejscu pierwszej lokacji Rosenthal.

To w tym drugim kościele, nie w farze, przez stulecia stała kamienna baba pruska Gustebalda. Przyjezdni często mylą oba kościoły, bo w rozkładach i przewodnikach obydwa figurują jako „świętego Jana”, najprościej rozdzielić je po brzegach rzeki: fara po prawej, święty Jan Chrzciciel po lewej. Więcej o samych posągach i ich wędrówkach po mieście jest w tekście o Bartlu i Gustebaldzie.

Kiedy w farze dzieje się coś poza mszą?

Fara jest czynną parafią, więc jej kalendarz wypełniają przede wszystkim nabożeństwa, rekolekcje i terenowa Droga Krzyżowa ulicami parafii, a nie wydarzenia turystyczne. Akustyka wysokiej bazyliki sprzyja też koncertom i miejskim uroczystościom, które trafiają do kalendarza wydarzeń w Bartoszycach, to ocena, nie pomiar decybeli.

Ile czasu przeznaczyć na farę i co obejrzeć obok?

Na samo wnętrze wystarczy zwykle 20–30 minut. Z obejściem bryły kościoła i placu Wolności czas wydłuża się do około godziny. Przy dłuższym spacerze po Starym Mieście fara wypada w jego środku, między Bramą Lidzbarską, dawnymi spichlerzami a pruskimi babami.

Trzymam się jednej kolejności: najpierw Brama, potem fara, dopiero na końcu spichlerze. Pełną trasę ze wszystkimi zabytkami i ich adresami zestawia tekst o zabytkach Bartoszyc.