Bartoszyce: jakie województwo, powiat i czy to jeszcze Warmia

W jakim województwie leżą Bartoszyce?

W warmińsko-mazurskim, od 1 stycznia 1999 roku. Wcześniej tego województwa po prostu nie było na mapie, powstało dopiero przy reformie, która zastąpiła dawny podział na 49 województw.

Bartoszyce w podziale administracyjnym:

W starszych rocznikach statystycznych to samo miasto figuruje pod zupełnie innym szyldem województwa. Kto sięga po dane sprzed reformy, powinien sprawdzić rocznik, zanim zestawi liczby, bo granice i nazwy nie zawsze idą w parze.

Jakie gminy i miasta tworzą powiat bartoszycki?

6 gmin i 4 miasta: Bartoszyce, Górowo Iławeckie, Bisztynek i Sępopol. Wszystkie razem tworzą powiat bartoszycki, w którym na koniec 2025 roku mieszkało 51 335 osób, według danych GUS.

Powiat bartoszycki graniczy od wschodu z powiatem kętrzyńskim, od południa z olsztyńskim i lidzbarskim, a od zachodu z braniewskim.

Dwie pary gmin noszą identyczne nazwy, Bartoszyce i Górowo Iławeckie, każda w wersji miejskiej i wiejskiej. Myli to nie tylko czytelników, bywa, że i urzędowe wyszukiwarki podają dane jednej jednostki tam, gdzie ktoś szukał drugiej. Z czterech miast powiatu najmniejszy jest Sępopol.

Czym się różni miasto Bartoszyce od gminy Bartoszyce?

To dwie osobne jednostki samorządu pod jedną nazwą. Miasto Bartoszyce, czyli gmina miejska, liczyło 20 767 mieszkańców na koniec 2025 roku, według Banku Danych Lokalnych GUS. Gmina wiejska Bartoszyce to zupełnie inny organizm: 427,82 km² i 10 083 mieszkańców, choć jej urząd też mieści się w mieście. Jej sołectwa, urząd i wiejskie zabytki opisuje osobny tekst o tym, czym jest gmina Bartoszyce.

Obie jednostki mają osobne geoportale miasta i gminy, więc przy każdej liczbie mieszkańców, powierzchni czy adresie trzeba sprawdzić, czy dotyczy miasta, czy gminy wiejskiej.

Jak daleko jest granica z Rosją i co z tego wynika?

Powiat od północy graniczy z obwodem królewieckim Federacji Rosyjskiej, a z miasta do granicy jest 17 km. Cały teren miasta i gminy Bartoszyce leży w strefie nadgranicznej, objętej nadzorem Straży Granicznej, a w powiecie funkcjonuje przejście graniczne w Bezledach.

Bartoszyce są też główną siedzibą Stowarzyszenia Samorządów Przygranicznych Euroregionu Łyna-Ława, zrzeszającego powiaty województwa warmińsko-mazurskiego razem z rejonami obwodu królewieckiego. Przed 1945 rokiem słowo granica nie znaczyło tu zresztą zbyt wiele, bo Królewiec był po prostu większym miastem w tym samym kraju, tyle że dalej na północ.

Jak zmieniał się podział administracyjny po 1945 roku?

Granice tego powiatu zmieniały się kilkukrotnie, a każda zmiana zostawiła ślad w numeracji urzędów i nagłówkach roczników statystycznych.

W latach 1975-1998, gdy powiatów w Polsce formalnie nie było, sprawy administracyjne na tym obszarze prowadził Urząd Rejonowy w Bartoszycach. Obsługiwał gminy Bartoszyce, Bisztynek, Górowo Iławeckie i Sępopol oraz miasta Bartoszyce i Górowo Iławeckie, dokładnie te sześć jednostek, które wchodzą dziś w skład powiatu. Reforma z 1999 roku nie wymyśliła więc nowych granic, tylko oddała powiatowi kształt, jaki i tak istniał na biurku urzędnika przez ćwierć wieku. Gdy powiat wracał na mapę w 1999 roku, liczył 64 933 mieszkańców, dziś jest ich 51 335. Gdy przeglądam stare roczniki i plany obok siebie, widzę to gołym okiem: nagłówek się zmienia, obrys zostaje niemal ten sam.

Czy Bartoszyce leżą na Warmii?

Nie w sensie historycznym. Tak, tylko w nazwie województwa. Bartoszyce leżą historycznie w Prusach Dolnych, na terytorium Barcji, kilkanaście kilometrów na północ od granic dawnej Warmii. Warmia od 1243 do 1772 roku była osobnym państwem kościelnym, zwanym Warmią biskupią, od 1466 roku należącym do Polski jako księstwo warmińskie.

Granica Barcji z Warmią, Natangią i Pogezanią biegła dawniej wzdłuż Łyny, tej samej rzeki, nad którą dziś stoi miasto, po obu jej brzegach. W czasach, gdy ta granica jeszcze coś znaczyła, Bartoszyce były drugim miastem po Królewcu w Prusach Książęcych, a nie miejscowością warmińską.

Nazwa województwa z 1999 roku połączyła pod jednym szyldem kilka dawnych krain, Warmię, Mazury i kawałek Barcji, ale imię dostały tylko dwie z nich. Barcja tego zaszczytu nie doczekała, choć to właśnie tu, a nie na Warmii, leżą Bartoszyce. Kto chce prześledzić tę historię od grodziska Bartów, znajdzie ją w osobnym tekście o historii Bartoszyc.

Czy w powiecie bartoszyckim jest kawałek Warmii?

Tak, Bisztynek. To miasto w powiecie bartoszyckim leży na obszarze historycznej Warmii, mimo że sąsiaduje z ziemiami dawnej Barcji. Niemiecka nazwa miasta, Bischofstein, znaczy biskupi kamień, co samo w sobie zdradza, czyja to była własność.

Górowo Iławeckie, drugie miasto powiatu, leży z kolei w zupełnie innej krainie, w Natangii.

Kto chce stanąć na historycznej Warmii bez wyjazdu z powiatu bartoszyckiego, ma tę możliwość w Bisztynku.

Skąd wtedy „Warmia” w nazwach i w mowie?

Z nazwy województwa i z przyzwyczajenia. W Bartoszycach działają Grupa Literacka Barcja i Kapela Podwórkowa Barty, nazwy nawiązujące do właściwej krainy. Obok nich funkcjonuje jednak Warmińskie Towarzystwo Fotograficzne, więc słowo Warmia zadomowiło się tu na dobre, niezależnie od granic historycznych.

W tym magazynie zdarza mi się pisać „północna Warmia” jako skrót myślowy dla całego regionu wokół Bartoszyc, choć ściśle rzecz biorąc to Barcja. Kto szuka Warmii historycznej bez cudzysłowu, powinien ruszyć dalej na południe, do atrakcji Lidzbarka Warmińskiego.

Czy Bartoszyce to Mazury?

Nie. Miasto leży na Nizinie Sępopolskiej, w dolnym biegu Łyny, czyli poza krainą historycznych Mazur.