Gmina Bartoszyce: wsie, sołectwa, urząd i co warto zobaczyć poza miastem

Czym gmina wiejska Bartoszyce różni się od miasta?

To osobna gmina z wójtem i własnym urzędem. Miastem kieruje burmistrz, gminą wiejską wójt. W powiecie bartoszyckim jest 6 gmin, a osobny wpis o podziale administracyjnym wyjaśnia, dlaczego miasto i gmina to dwie jednostki.

Jeśli mieszkasz w Galinach, jesteś z gminy Bartoszyce, choć nie z miasta. Ten sam kod 11-200 i ta sama nazwa na kopercie nie znaczą tego samego urzędu. To samo dotyczy ogłoszeń: wiele domów na sprzedaż „w Bartoszycach” stoi w rzeczywistości we wsiach gminy. Przy każdej liczbie o Bartoszycach sprawdzam najpierw, której jednostki dotyczy, bo dane miasta i gminy wiejskiej różnią się mocno.

Gmina sąsiaduje z miastem Bartoszyce, gminami Bisztynek, Górowo Iławeckie, Kiwity, Lidzbark Warmiński i Sępopol oraz z Rosją. Nie ma jednego środka. Galiny były siedzibą gminy Galiny do 1954 r. i w latach 1973–1977, a Wojciechy siedzibą gminy Wojciechy do 1954 r., a potem Gromadzkiej Rady Narodowej w latach 1954–1972.

Jakie wsie i sołectwa należą do gminy?

32 sołectwa i 111 miejscowości, od Bezled przy granicy po Galiny, ok. 10 km na południe od miasta. Użytki rolne zajmują 71% powierzchni gminy, lasy 16% (dane z 2002 r.), więc to krajobraz pól przetykanych wsiami, nie osiedli. Do tych miejscowości jedzie się z konkretnego powodu:

• Galiny: pałac Eulenburgów i kościół z kamienia polnego.
• Bezledy: osada, nie wieś, przy granicy z obwodem królewieckim.
• Wojciechy: kościół św. Andrzeja Boboli i Dom Kultury z Filią Biblioteki.
• Łabędnik: kościół i pałac związane z rodem von Groebenów.
• Sokolica: gotycki kościół i Stowarzyszenie „Jak nie my to kto”.
• Osieka: pałac „Biały Książę 1861” z hotelem.
• Łojdy: pałac z 1877 r.
• Barciszewo: Święto Pieczonego Ziemniaka.

Aktualną listę sołectw bierz ze strony gminy, nie z encyklopedii. Encyklopedie nie aktualizują się same: Wikipedia podaje jeszcze 31 sołectw, sprzed podziału z 2017 r.

Czym sołectwo różni się od wsi?

Sołectwo to jednostka pomocnicza gminy, która może obejmować kilka wsi i osad. Tromity należą do sołectwa Kinkajmy, a Szwaruny do sołectwa Minty. Bezledy, Kinkajmy i Bajdyty mają status osady. Dlatego 32 sołectw nie da się porównywać ze 111 miejscowościami jak jednej listy.

Sołectwa się zmieniają. Uchwałą nr XXXII/359/2017 z 27.12.2017 Rada Gminy podzieliła sołectwo Wojciechy i utworzyła sołectwo Borki. Sołtys reprezentuje sołectwo, a fundusz sołecki to wydzielona w budżecie gminy pula pieniędzy do dyspozycji sołectw. Rejestr aktów w BIP zawiera uchwałę Rady Gminy „w sprawie niewyrażenia zgody na wyodrębnienie funduszu sołeckiego w budżecie Gminy Bartoszyce na 2026 rok”.

Urząd Gminy Bartoszyce: adres, godziny i sprawy

Urząd Gminy (UG) jest w samym mieście, przy pl. Zwycięstwa 2, i pracuje od poniedziałku do piątku 7:00–15:00.

• Adres: pl. Zwycięstwa 2, 11-200 Bartoszyce
• Telefon: 89 300 03 69
• Godziny: pn–pt 7:00–15:00
• BIP i ePUAP: ogłoszenia i formularze w Biuletynie Informacji Publicznej, sprawy elektronicznie przez ePUAP i e-Doręczenia

W menu przedmiotowym BIP są między innymi:

• podatki i opłaty,
• gospodarka odpadami komunalnymi,
• wycinka drzew lub krzewów,
• przydomowe oczyszczalnie ścieków i zbiorniki bezodpływowe,
• dofinansowanie wymiany źródła ciepła,
• azbest i usuwanie folii rolniczych,
• zezwolenie na psa rasy uznanej za agresywną,
• planowanie przestrzenne i działalność gospodarcza.

Przed wizytą sprawdź w BIP procedurę, bo formularze leżą tam gotowe. Jest w tym pewna ironia: mieszkaniec wsi załatwia swoje gminne sprawy w mieście, w którym formalnie nie mieszka.

Kto jest wójtem gminy Bartoszyce?

Wójtem jest Andrzej Dycha, od 2018 r. Miasto ma osobny Urząd Miasta, więc spraw miejskich tu się nie załatwia.

Co warto zobaczyć poza miastem?

Zabytki opisane na stronie gminy to głównie gotyckie kościoły z kamienia polnego, pałace dawnych majątków i grodzisko w Bezledach, a najwięcej w jednym miejscu dają Galiny. Kościoły najlepiej oglądać przed nabożeństwem albo po nim.

Galiny: pałac Eulenburgów i kościół z XIV wieku

Kościół powstał w połowie XIV w. z kamienia polnego, a wieżę poszerzono cegłą ok. 1500 r. Ołtarz główny z 1740 r. ufundował Albrecht Walter zu Eulenburg, a wykonał go gdański warsztat Meissnera. Majątek w Galinach należał do Eulenburgów w latach 1486–1945, a najstarsza część pałacu pochodzi z XVI w. Historię Botho zu Eulenburga i dojazd opisuje pałac i folwark w Galinach.

Łabędnik: kościół von Groebenów i pałac z 1712 roku

Kościół jest gotycki, sięga XIV w. Ma kaplicę grobową von Groebenów z XIX w., a w niej naturalnej wielkości pomnik Fryderyka von Groebena. Są tu też ambona z 1649 r. i stalle z przełomu XVII i XVIII w. Rdzeń pałacu pochodzi z tego samego przełomu wieków, a nad portalem wisi kartusz z napisem „Fundatio Grobeniana anno 1712”. Napis i data prosto nad wejściem to rzadki komfort dla kogoś, kto datuje budynki.

Sokolica, Rodnowo i Wojciechy: gotyk z kamienia polnego

• Sokolica: kościół z połowy XIV w., z ołtarzem głównym Joachima Pfeffera z 1681 r. i gotyckim tryptykiem ołtarzowym z ok. 1420 r.
• Rodnowo: kościół z XIV w., przebudowany w 1619 r.; wieżę obalił orkan w 1818 r., odbudowano ją rok później.
• Wojciechy: kościół św. Andrzeja Boboli, wzmiankowany w 1498 r., zniszczony w 1527 r. i przebudowany w 1655 r.; ma kamienną misę chrzcielną z XV w. oraz ołtarz i ambonę z gdańskiego warsztatu Meissnera.

Bezledy: grodzisko Prusów przy przejściu granicznym

W Bezledach było grodzisko Prusów zwane Zamkową Górą lub Grodziskiem Bezledzkim. W 1274 r. Krzyżacy bronili się tu przed Jaćwingami Skomanda. Wieś wzmiankowano w 1414 r. Dziś przy Bezledach jest drogowe przejście graniczne z obwodem królewieckim.

Pałace w Osiece, Łojdach i Tolku

• Osieka: pałac „Biały Książę 1861” z początku XIX w., przy drodze Bartoszyce–Lidzbark Warmiński, w parku z trzema stawami; działa w nim hotel.
• Łojdy: pałac z 1877 r. w stylu późnoklasycystycznym.
• Tolko: barokowy pałac z końca XVII w., przy drodze Bartoszyce–Górowo Iławeckie.

Wszystkie są prywatne, więc ogląda się je z zewnątrz.

Torfowiska, Ostoja Warmińska i stare dęby

Gmina obejmuje rezerwat Barciszewskie Torfowisko i 2 obszary Natura 2000: Ostoję Warmińską (PLB280015, obszar specjalnej ochrony ptaków) oraz Torfowiska Źródliskowe koło Łabędnika (PLH280047, specjalny obszar ochrony siedlisk). Obszary chronionego krajobrazu to Doliny Elmy (8 923,2 ha) i Doliny Dolnej Łyny (16 429,9 ha). Są też 4 torfowiskowe użytki ekologiczne: Gromki, Żydowo, Sokolica i Spurgle.

Pomnikami przyrody są m.in. aleja 25 dębów szypułkowych w Łęgu przy drodze do Ardap i granitowy głaz narzutowy w Ciemnej Woli o obwodzie 780 cm. Przy jeziorze Kinkajmskim gmina ma działkę rekreacyjno-wypoczynkową z parkingiem dla kamperów.

Jakie imprezy organizuje gmina Bartoszyce?

Imprezy gminy odbywają się we wsiach, nie w mieście: to odpusty z festynami, pieczony ziemniak, dożynki i warsztaty w domach kultury w Bezledach i Wojciechach. Kalendarium gminy na wrzesień 2026 zawierało dziewięć wydarzeń, wszystkie we wsiach:

Zapowiedziano też Dzień Kobiet Wiejskich w Wojciechach. Dożynki gminne organizuje gmina wiejska, nie miasto, a w tym roku odbyły się w Łabędniku razem z odpustem. Na Warmińsko-Mazurskich Dożynkach Wojewódzkich w Olsztynku 20.09.2026 gminę reprezentował wieniec sołectwa Osieka. Wystartowało 50 wieńców, a ten z Osieki dostał wyróżnienie 700 zł.

Cykl jest przewidywalny: odpusty i żniwa wyznaczają wrzesień, a pieczony ziemniak wraca w Barciszewie i Galinach. Daty na kolejny rok ogłasza kalendarium gminy, więc trzeba je sprawdzać co sezon. Kto szuka koncertu zamiast festynu, znajdzie go wśród imprez w samym mieście, w kalendarzu BDK, Wirażu i placu Westerplatte.

Ile osób mieszka w gminie wiejskiej Bartoszyce?

10 083 osoby według GUS, o 962 mniej niż w spisie z 2011 r., czyli spadek o ok. 8,7%. Wcześniej było to 10 820 osób w 2004 r., 11 045 w 2011 r. (NSP), 10 978 w 2016 r. i 10 715 w 2019 r. Szczyt przypadł więc na spis z 2011 r., a od tego czasu liczba mieszkańców spada. Ludność samego miasta opisują osobne dane o ludności Bartoszyc, więc oba szeregi można porównać bez mieszania dwóch jednostek.

Jak nazywały się wsie gminy przed 1945 rokiem?

Każda miała niemiecką nazwę, a obecne nadano urzędowo w latach 1946–1947.

Polskie nazwy ustaliły rozporządzenia opublikowane w Monitorze Polskim (M.P. 1946 nr 142 poz. 262 i M.P. 1947 nr 111 poz. 719). Na starych planach i pocztówkach trzeba szukać Gallingen, nie Galin. Bez niemieckiej nazwy katalog biblioteczny nic nie znajdzie z okresu przed 1945 r.

Gdzie sprawdzać wiadomości z gminy?

• Kalendarium na stronie gminy.
• Ogłoszenia i obwieszczenia w BIP Urzędu Gminy.
• Fanpage gminy.
• Archiwum „Echa Gminy” w Polonie: zdigitalizowane numery od R. 1, nr 1 (listopad 2008) do co najmniej R. 8, nr 21 (wrzesień 2015).

Przy działkach w obrębach wiejskich, takich jak Falczewo, Kromarki czy Dąbrowa, wejdź do osobnego geoportalu gminy, bo miejski nie pokazuje wsi.

Czy na objazd wsi przy granicy potrzebny jest dokument?

Tak, warto mieć dowód, bo cała gmina leży w strefie nadgranicznej. Trasę po wsiach tej gminy można dołożyć do dłuższej wycieczki, a atrakcje Bartoszyc i okolic zestawiają miasto z czterema celami na pół dnia.