Sępopol: najmniejsze miasto powiatu i co w nim zostało z lokacji

Sępopol to miasto w powiecie bartoszyckim, w widłach Łyny i Gubra, lokowane w 1351 r. jako Schippenbeil na prawie chełmińskim, z nadania zakonu krzyżackiego. Dziś jest najmniejsze z trzech miast powiatu, z ok. 1,9 tys. mieszkańców wobec ok. 4 tys. w Górowie Iławeckim i ok. 22 tys. w Bartoszycach. Z lokacji ocalał układ ulic z rynkiem i gotycki kościół św. Michała Archanioła z wyposażeniem od XVII do XIX wieku. Z murów obronnych zostały fragmenty od strony rzeki. Prawa miejskie miasto straciło w 1946 r. i odzyskało 1 stycznia 1973 r. W terenie widać dziś niewiele więcej niż kościół, wieżę ciśnień z 1912 r. i kilkanaście domów. Z Bartoszyc jest tam ok. 15 km, w stronę historycznej Natangii, dziś nazywanej częściej północną Warmią, a najbliższym punktem odniesienia pozostaje Górowo Iławeckie.

Dlaczego Sępopol jest najmniejszym miastem powiatu bartoszyckiego?

Sępopol jest najmniejszym z trzech miast powiatu bartoszyckiego, bo liczy ok. 1,9 tys. mieszkańców wobec ok. 4 tys. w Górowie Iławeckim i ok. 22 tys. w Bartoszycach. W dziale regionaliów bartoszyckiej biblioteki to pytanie – czy Sępopol to w ogóle jeszcze miasto – pada częściej niż jakiekolwiek inne o tej miejscowości. Odpowiadam zawsze tak samo: tak, od 1973 roku, choć wielkością bliżej mu do dużej wsi.

Trzy miasta powiatu różnią się skalą, rzeką, nad którą leżą, i datą nadania praw miejskich.

Różnica skali sięga korzeniami samej lokacji – Sępopol otrzymał prawa miejskie później niż sąsiednie ośrodki, i to jako Schippenbeil.

Kiedy i na jakim prawie lokowano Sępopol jako Schippenbeil?

Sępopol lokowano w 1351 r. jako Schippenbeil, na prawie chełmińskim, z nadania zakonu krzyżackiego, w miejscu osady istniejącej od ok. 1319 r. Nadania dokonał najpewniej wielki mistrz zakonu krzyżackiego Winrich von Kniprode, choć nie wszystkie opracowania precyzują, który mistrz podpisał przywilej – zapisuję to z zastrzeżeniem. Nazwa Schippenbeil funkcjonowała nad Łyną i Gubrem przez niemal sześć wieków, aż do 1945 roku. W moim zbiorze pocztówek z lat 1900–1930 nadruk „Schippenbeil” widnieje na każdej karcie z widokiem miasteczka – inaczej go wtedy po prostu nie podpisywano. Polską nazwę Sępopol ustalono dopiero po wojnie, gdy komisja nazewnicza porządkowała mapę Warmii i Mazur. Etymologii „Sępopola” nie wiążę pochopnie z sępem – źródła jej wprost nie potwierdzają, więc uczciwiej napisać, że nie wiadomo. Osada w tym miejscu istniała już ok. 1319 r., ponad trzydzieści lat przed nadaniem praw miejskich.

Ten trzydziestoletni odstęp między osadą a lokacją odcisnął się na planie, który do dziś czytelny jest w siatce ulic Sępopola.

Jaki układ ulic zostawiła w Sępopolu lokacja z XIV wieku?

Lokacja z XIV w. zostawiła w Sępopolu regularną siatkę ulic z rynkiem pośrodku i kościołem przy krawędzi bloków zabudowy, wciśniętą w widły Łyny i Gubra. Plan starego miasta zachował prostokątne bloki typowe dla lokacji krzyżackich – szachownicę ulic i rynek na środku, z kościołem przesuniętym na jego skraj. Te same bloki noszą dziś polskie nazwy: ulica Kościuszki, ulica Moniuszki i plac Spółdzielczy w dużej mierze pokrywają się z dawnym układem. Niemieckich nazw z map przedwojennych nie znam na tyle dobrze, by je tu przytaczać. Miasto leży w widłach Łyny i Gubra, które dawniej pełniły funkcję naturalnej fosy od dwóch stron naraz. Rynek nie zachował zabudowy pierzejowej – po 1945 r. zniknęła niemal cała. Sama siatka ulic przetrwała, bo powojenna odbudowa nie zmieniała przebiegu dróg, tylko wypełniała działki nowym, niższym budownictwem.

Jedynym elementem lokacji, który przetrwał w oryginalnej bryle, jest kościół stojący na skraju dawnego rynku.

Co wyróżnia kościół św. Michała Archanioła w Sępopolu?

Kościół św. Michała Archanioła w Sępopolu wyróżnia gotycka bryła z ok. 1351 r. i wyposażenie z trzech epok: ambona z 1609 r., ołtarz z 1668 r. i organy z 1859 r. Byłam w środku w kwietniu 2019 r. Na ścianach obu naw bocznych widać wyraźne ślady po dawnych balkonach – w dokumentacji konserwatorskiej nazywa się je emporami, w Sępopolu mówi się po prostu „balkony”. Rozebrano je po drugiej wojnie światowej i już ich nie odbudowano. Takie zestawienie trzech stuleci w wyposażeniu jednej świątyni to rzadkość w małych parafiach warmińskich.

• Ambona pochodzi z 1609 r. i jest najstarszym elementem wyposażenia, wykonanym we wczesnobarokowym stylu.
• Ołtarz główny pochodzi z 1668 r. i reprezentuje późny manieryzm, rzadki w wiejskich kościołach regionu.
• Organy pochodzą z 1859 r. i są najmłodszym z trzech głównych elementów wnętrza.
• Płyta nagrobna z 1720 r. i epitafium z 1818 r. dopełniają wnętrze.
• Obrazy przedstawiające pruskich ziemian pochodzą z XVII wieku.

Co można zobaczyć na wieży kościoła w Sępopolu?

Na wieży kościoła w Sępopolu działa muzeum z ponad 300 eksponatami o historii miasta i okolic, jest taras widokowy, a nad nimi wisi dwutonowy dzwon z 1732 r. Godzin wejścia nie znalazłam nigdzie potwierdzonych na stałe – to lepiej ustalić bezpośrednio w parafii.

Z murów obronnych, które otaczały miasto w tym samym stuleciu co kościół, zostało dziś znacznie mniej.

Ile zostało w Sępopolu z murów obronnych i mostu na Łynie?

Z murów obronnych Sępopola z XIV w. zostały fragmenty odcinków od strony Łyny, bez bram i baszt; most na Łynie jest współczesny i tylko wyznacza miejsce dawnej przeprawy. Obwarowania otaczały niegdyś całe miasto. Dziś stoją tylko odcinki od strony rzeki – najlepiej widać je znad brzegu Łyny, poniżej kościoła, patrząc w stronę dawnego nabrzeża. Żadna z bram miejskich nie przetrwała, podobnie jak baszty – nie znalazłam ich śladów ani w terenie, ani w opracowaniach, które przeglądałam. Most, po którym dziś jeżdżą samochody, jest konstrukcją powojenną i stoi w miejscu dawnej przeprawy, ale ze średniowiecznym mostem nie ma nic wspólnego – po tamtym nie zostało nic.

Te braki w murach i moście są bezpośrednim skutkiem wydarzeń z 1945 r., które na dobre zmieniły status Sępopola.

Dlaczego Sępopol stracił prawa miejskie po 1945 roku i kiedy je odzyskał?

Sępopol stracił prawa miejskie w 1946 r., bo walki w 1945 r. zniszczyły większość zabudowy i miasto opustoszało; status miasta przywrócono 1 stycznia 1973 r. Walki w 1945 r. zniszczyły, jak podają różne źródła, od 70 do 80 procent zabudowy. Rozbieżność między szacunkami jest na tyle duża, że nie da się podać jednej liczby z pewnością. Niemieccy mieszkańcy Schippenbeil w większości uciekli lub zostali wysiedleni do 1946 r. i w tej sytuacji Sępopol formalnie stał się wsią już w 1946 roku. Nowi mieszkańcy przybywali z Kresów Wschodnich, a część trafiła tu po akcji „Wisła” w 1947 r. – odnotowuję ten fakt bez oceny. Status miasta wrócił 1 stycznia 1973 r., gdy liczba mieszkańców i stan zabudowy pozwoliły na taką decyzję administracyjną.

Czy Sępopol jest dziś miastem w sensie prawnym?

Tak, Sępopol jest miastem od 1973 r., siedzibą gminy miejsko-wiejskiej z urzędem miejskim przy ul. 11 Listopada 7. Według danych GUS gmina obejmuje 246 km² i liczy 5 607 mieszkańców, z czego na samo miasto przypada ok. 1,9 tys.

Ten prawny status nie zmienia jednak tego, co fizycznie widać w terenie po zniszczeniach sprzed ośmiu dekad.

Co realnie widać dziś w Sępopolu po zniszczeniach z 1945 roku?

Po zniszczeniach z 1945 r. w Sępopolu widać dziś kościół, resztki murów, wieżę ciśnień z 1912 r., kilkanaście domów z XIX w. przy czterech ulicach, dwa cmentarze i grodzisko na Kaczym Dołku. Poniższa lista pokazuje, co potwierdziłam osobiście w terenie i czego mimo poszukiwań nie znalazłam.

• Kościół św. Michała Archanioła: bryła z ok. 1351 r. stoi nienaruszona, wieża i wnętrze są dostępne dla zwiedzających.
• Wieża ciśnień: secesyjna budowla z 1912 r., wysoka na 29 metrów, widoczna z większości ulic starego miasta.
• Domy z XIX w.: kilkanaście zachowanych budynków stoi przy ulicach Kościuszki, Moniuszki, 22 Lipca i przy placu Spółdzielczym.
• Cmentarze: ewangelicko-augsburski i komunalny z XIX w. zachowały się, cmentarz żydowski przy dawnej ulicy Stodolnej, dziś Prusa, zniknął pod zabudową mieszkalną.
• Grodzisko na Kaczym Dołku: dawne grodzisko pruskie, zwane Górą Wallberg, gdzie 10 października 1831 r. pochowano majora Józefa Giedroycia, przywódcę powstania listopadowego na Litwie.
• Kapliczka na grobie Giedroycia: dwumetrowa, ceglana, z żelaznym krzyżem, nie zachowała się – szukałam jej w 2021 r. i nie znalazłam nawet fundamentu. Całą historię tego grobu opisałam osobno: Józef Giedroyć i Kaczy Dołek w Sępopolu: grób, którego nie ma.

Podobne resztki murów obronnych stoją w Bartoszycach, gdzie z dawnych obwarowań zostały tylko fragmenty: Brama Lidzbarska w Bartoszycach: spacer po murach, których już nie ma pokazuje skalę podobnych strat w regionie.

Żeby zobaczyć to wszystko na własne oczy, najlepiej zaplanować dojazd z Bartoszyc z wyprzedzeniem.

Jak dojechać do Sępopola z Bartoszyc i ile czasu zająć na miasto?

Do Sępopola z Bartoszyc jest ok. 15 km drogą wojewódzką 512 na północny wschód; na samo miasto wystarczą 2 godziny: kościół z wieżą, rynek, nabrzeże z murami i Kaczy Dołek. Autem dojazd zajmuje mniej czasu niż autobusem, który kursuje rzadziej i zatrzymuje się przy rynku. Do 1945 r. Sępopol leżał na linii kolejowej Korsze–Bartoszyce–Głomno, otwartej w 1868 r., ale dziś nie kursują tamtędy żadne pociągi pasażerskie. Sama jeżdżę autem, bo tak wygodniej z materiałami z archiwum. Koleżanka z redakcji pokonuje jednak tę trasę rowerem. Twierdzi, że to najlepszy sposób, by poczuć skalę miasteczka: Rowerem z Bartoszyc do Sępopola: trasa wzdłuż Łyny na pół dnia prowadzi wzdłuż rzeki i omija ruch na drodze wojewódzkiej.

Ten sam dystans i podobna skala miasteczka nasuwają porównanie z sąsiednim Górowem Iławeckim.

Czym różni się Sępopol od Górowa Iławeckiego jako małe miasto powiatu?

Sępopol różni się od Górowa Iławeckiego skalą i losem po 1945 r.: Górowo, dwa razy większe, zachowało ratusz i pierzeje rynku, Sępopol zachował kościół i plan ulic, ale nie zabudowę. Górowo Iławeckie liczy dziś ok. 4 tys. mieszkańców i zachowało śródmiejską zabudowę wokół rynku w stopniu, jakiego Sępopol już nie ma. Oba miasta przeszły w 1945 r. podobną wymianę ludności, ale skala fizycznych zniszczeń była inna – w Górowie ocalały całe pierzeje, w Sępopolu tylko pojedyncze budynki i kościół. Kto szuka w powiecie bartoszyckim zachowanego układu staromiejskiego z zabudową, znajdzie go w Górowie, nie w Sępopolu. Górowo Iławeckie z Bartoszyc: co zobaczyć w miasteczku, które dwa razy zmieniło mieszkańców opisuje te różnice szerzej. Sępopol zostaje w tym zestawieniu miastem planu i pojedynczych zabytków – w Bartoszycach i okolicy, nad Łyną, niewiele miejsc zmieniło się tak bardzo jak on.