Sępopol: najmniejsze miasto powiatu i co w nim zostało z lokacji

Dlaczego Sępopol jest najmniejszym miastem powiatu bartoszyckiego?

Sępopol jest najmniejszym z trzech miast powiatu bartoszyckiego, bo liczy ok. 1,9 tys. mieszkańców wobec ok. 4 tys. w Górowie Iławeckim i ok. 22 tys. w Bartoszycach. W dziale regionaliów bartoszyckiej biblioteki to pytanie, czy Sępopol to w ogóle jeszcze miasto, pada częściej niż jakiekolwiek inne o tej miejscowości. Odpowiadam zawsze tak samo: tak, od 1973 roku, choć wielkością bliżej mu do dużej wsi.

Trzy miasta powiatu różnią się skalą, rzeką, nad którą leżą, i datą nadania praw miejskich.

Różnica skali sięga korzeniami samej lokacji. Sępopol otrzymał prawa miejskie później niż sąsiednie ośrodki i to jako Schippenbeil.

Kiedy i na jakim prawie lokowano Sępopol jako Schippenbeil?

Sępopol lokowano w 1351 r. jako Schippenbeil, na prawie chełmińskim, z nadania zakonu krzyżackiego, w miejscu osady istniejącej od ok. 1319 r. Nadania dokonał najpewniej wielki mistrz zakonu krzyżackiego Winrich von Kniprode, choć nie wszystkie opracowania precyzują, który mistrz podpisał przywilej; zapisuję to z zastrzeżeniem. Nazwa Schippenbeil funkcjonowała nad Łyną i Gubrem przez niemal sześć wieków, aż do 1945 roku. W moim zbiorze pocztówek z lat 1900–1930 nadruk „Schippenbeil” widnieje na każdej karcie z widokiem miasteczka, inaczej go wtedy po prostu nie podpisywano. Polską nazwę Sępopol ustalono dopiero po wojnie, gdy komisja nazewnicza porządkowała mapę Warmii i Mazur. Etymologii „Sępopola” nie wiążę pochopnie z sępem, źródła jej wprost nie potwierdzają, więc uczciwiej napisać, że nie wiadomo. Osada w tym miejscu istniała już ok. 1319 r., ponad trzydzieści lat przed nadaniem praw miejskich.

Ten trzydziestoletni odstęp między osadą a lokacją odcisnął się na planie, który do dziś czytelny jest w siatce ulic Sępopola.

Jaki układ ulic zostawiła w Sępopolu lokacja z XIV wieku?

Lokacja z XIV w. zostawiła w Sępopolu regularną siatkę ulic z rynkiem pośrodku i kościołem przy krawędzi bloków zabudowy, wciśniętą w widły Łyny i Gubra. Plan starego miasta zachował prostokątne bloki typowe dla lokacji krzyżackich, szachownicę ulic i rynek na środku, z kościołem przesuniętym na jego skraj. Te same bloki noszą dziś polskie nazwy: ulica Kościuszki, ulica Moniuszki i plac Spółdzielczy w dużej mierze pokrywają się z dawnym układem. Niemieckich nazw z map przedwojennych nie znam na tyle dobrze, by je tu przytaczać. Miasto leży w widłach Łyny i Gubra, które dawniej pełniły funkcję naturalnej fosy od dwóch stron naraz. Rynek nie zachował zabudowy pierzejowej, po 1945 r. zniknęła niemal cała. Sama siatka ulic przetrwała, bo powojenna odbudowa nie zmieniała przebiegu dróg, tylko wypełniała działki nowym, niższym budownictwem.

Jedynym elementem lokacji, który przetrwał w oryginalnej bryle, jest kościół stojący na skraju dawnego rynku.

Co wyróżnia kościół św. Michała Archanioła w Sępopolu?

Kościół św. Michała Archanioła w Sępopolu wyróżnia gotycka bryła z ok. 1351 r. i wyposażenie z trzech epok: ambona z 1609 r., ołtarz z 1668 r. i organy z 1859 r. Byłam w środku w kwietniu 2019 r. Na ścianach obu naw bocznych widać wyraźne ślady po dawnych balkonach, w dokumentacji konserwatorskiej nazywa się je emporami, w Sępopolu mówi się po prostu „balkony”. Rozebrano je po drugiej wojnie światowej i już ich nie odbudowano. Takie zestawienie trzech stuleci w wyposażeniu jednej świątyni to rzadkość w małych parafiach warmińskich.

• Ambona pochodzi z 1609 r. i jest najstarszym elementem wyposażenia, wykonanym we wczesnobarokowym stylu.
• Ołtarz główny pochodzi z 1668 r. i reprezentuje późny manieryzm, rzadki w wiejskich kościołach regionu.
• Organy pochodzą z 1859 r. i są najmłodszym z trzech głównych elementów wnętrza.
• Płyta nagrobna z 1720 r. i epitafium z 1818 r. dopełniają wnętrze.
• Obrazy przedstawiające pruskich ziemian pochodzą z XVII wieku.

Co można zobaczyć na wieży kościoła w Sępopolu?

Na wieży kościoła w Sępopolu działa muzeum z ponad 300 eksponatami o historii miasta i okolic, jest taras widokowy, a nad nimi wisi dwutonowy dzwon z 1732 r. Godzin wejścia nie znalazłam nigdzie potwierdzonych na stałe, to lepiej ustalić bezpośrednio w parafii.

Z murów obronnych, które otaczały miasto w tym samym stuleciu co kościół, zostało dziś znacznie mniej.

Ile zostało w Sępopolu z murów obronnych i mostu na Łynie?

Z murów obronnych Sępopola z XIV w. zostały fragmenty odcinków od strony Łyny, bez bram i baszt; most na Łynie jest współczesny i tylko wyznacza miejsce dawnej przeprawy. Obwarowania otaczały niegdyś całe miasto. Dziś stoją tylko odcinki od strony rzeki, najlepiej widać je znad brzegu Łyny, poniżej kościoła, patrząc w stronę dawnego nabrzeża. Żadna z bram miejskich nie przetrwała, podobnie jak baszty, nie znalazłam ich śladów ani w terenie, ani w opracowaniach, które przeglądałam. Most, po którym dziś jeżdżą samochody, jest konstrukcją powojenną i stoi w miejscu dawnej przeprawy, ale ze średniowiecznym mostem nie ma nic wspólnego, po tamtym nie zostało nic.

Te braki w murach i moście są bezpośrednim skutkiem wydarzeń z 1945 r., które na dobre zmieniły status Sępopola.

Dlaczego Sępopol stracił prawa miejskie po 1945 roku i kiedy je odzyskał?

Sępopol stracił prawa miejskie w 1946 r., bo walki w 1945 r. zniszczyły większość zabudowy i miasto opustoszało; status miasta przywrócono 1 stycznia 1973 r. Walki w 1945 r. zniszczyły, jak podają różne źródła, od 70 do 80 procent zabudowy. Rozbieżność między szacunkami jest na tyle duża, że nie da się podać jednej liczby z pewnością. Niemieccy mieszkańcy Schippenbeil w większości uciekli lub zostali wysiedleni do 1946 r. i w tej sytuacji Sępopol formalnie stał się wsią już w 1946 roku. Nowi mieszkańcy przybywali z Kresów Wschodnich, a część trafiła tu po akcji „Wisła” w 1947 r., odnotowuję ten fakt bez oceny. Status miasta wrócił 1 stycznia 1973 r., gdy liczba mieszkańców i stan zabudowy pozwoliły na taką decyzję administracyjną.

Czy Sępopol jest dziś miastem w sensie prawnym?

Tak, Sępopol jest miastem od 1973 r., siedzibą gminy miejsko-wiejskiej z urzędem miejskim przy ul. 11 Listopada 7. Według danych GUS gmina obejmuje 246 km² i liczy 5 607 mieszkańców, z czego na samo miasto przypada ok. 1,9 tys.

Ten prawny status nie zmienia jednak tego, co fizycznie widać w terenie po zniszczeniach sprzed ośmiu dekad.

Co realnie widać dziś w Sępopolu po zniszczeniach z 1945 roku?

Po zniszczeniach z 1945 r. w Sępopolu widać dziś kościół, resztki murów, wieżę ciśnień z 1912 r., kilkanaście domów z XIX w. przy czterech ulicach, dwa cmentarze i grodzisko na Kaczym Dołku. Poniższa lista pokazuje, co potwierdziłam osobiście w terenie i czego mimo poszukiwań nie znalazłam.

• Kościół św. Michała Archanioła: bryła z ok. 1351 r. stoi nienaruszona, wieża i wnętrze są dostępne dla zwiedzających.
• Wieża ciśnień: secesyjna budowla z 1912 r., wysoka na 29 metrów, widoczna z większości ulic starego miasta.
• Domy z XIX w.: kilkanaście zachowanych budynków stoi przy ulicach Kościuszki, Moniuszki, 22 Lipca i przy placu Spółdzielczym.
• Cmentarze: ewangelicko-augsburski i komunalny z XIX w. zachowały się, cmentarz żydowski przy dawnej ulicy Stodolnej, dziś Prusa, zniknął pod zabudową mieszkalną.
• Grodzisko na Kaczym Dołku: dawne grodzisko pruskie, zwane Górą Wallberg, gdzie 10 października 1831 r. pochowano majora Józefa Giedroycia, przywódcę powstania listopadowego na Litwie.
• Kapliczka na grobie Giedroycia: dwumetrowa, ceglana, z żelaznym krzyżem, nie zachowała się. Szukałam jej w 2021 r. i nie znalazłam nawet fundamentu. Całą historię tego grobu opisałam osobno: Józef Giedroyć i Kaczy Dołek w Sępopolu: grób, którego nie ma.

Podobne resztki murów obronnych stoją w Bartoszycach, gdzie z dawnych obwarowań zostały tylko fragmenty: Brama Lidzbarska w Bartoszycach: spacer po murach, których już nie ma pokazuje skalę podobnych strat w regionie.

Żeby zobaczyć to wszystko na własne oczy, najlepiej zaplanować dojazd z Bartoszyc z wyprzedzeniem.

Jak dojechać do Sępopola z Bartoszyc i ile czasu zająć na miasto?

Do Sępopola z Bartoszyc jest ok. 15 km drogą wojewódzką 512 na północny wschód; na samo miasto wystarczą 2 godziny: kościół z wieżą, rynek, nabrzeże z murami i Kaczy Dołek. Autem dojazd zajmuje mniej czasu niż autobusem, który kursuje rzadziej i zatrzymuje się przy rynku. Do 1945 r. Sępopol leżał na linii kolejowej Korsze–Bartoszyce–Głomno, otwartej w 1868 r., ale dziś nie kursują tamtędy żadne pociągi pasażerskie. Sama jeżdżę autem, bo tak wygodniej z materiałami z archiwum. Koleżanka z redakcji pokonuje jednak tę trasę rowerem. Twierdzi, że to najlepszy sposób, by poczuć skalę miasteczka: Rowerem z Bartoszyc do Sępopola: trasa wzdłuż Łyny na pół dnia prowadzi wzdłuż rzeki i omija ruch na drodze wojewódzkiej.

Ten sam dystans i podobna skala miasteczka nasuwają porównanie z sąsiednim Górowem Iławeckim.

Czym różni się Sępopol od Górowa Iławeckiego jako małe miasto powiatu?

Sępopol różni się od Górowa Iławeckiego skalą i losem po 1945 r.: Górowo, dwa razy większe, zachowało ratusz i pierzeje rynku, Sępopol zachował kościół i plan ulic, ale nie zabudowę. Górowo Iławeckie liczy dziś ok. 4 tys. mieszkańców i zachowało śródmiejską zabudowę wokół rynku w stopniu, jakiego Sępopol już nie ma. Oba miasta przeszły w 1945 r. podobną wymianę ludności, ale skala fizycznych zniszczeń była inna. W Górowie ocalały całe pierzeje, w Sępopolu tylko pojedyncze budynki i kościół. Kto szuka w powiecie bartoszyckim zachowanego układu staromiejskiego z zabudową, znajdzie go w Górowie, nie w Sępopolu. Górowo Iławeckie z Bartoszyc: co zobaczyć w miasteczku, które dwa razy zmieniło mieszkańców opisuje te różnice szerzej. Sępopol zostaje w tym zestawieniu miastem planu i pojedynczych zabytków, w Bartoszycach i okolicy, nad Łyną, niewiele miejsc zmieniło się tak bardzo jak on.